Bài viết của Tiêu Thừa Ân

[MINH HUỆ 25-03-2026] Khổng Tử từng nói “Kính quỷ thần nhi viễn chi” (Tạm dịch: Kính quỷ Thần nhưng tránh xa); “Tử bất ngữ quái lực loạn Thần” (câu này hiện có 2 cách hiểu: 1. Khổng Tử không nói những sự việc quái lạ, bạo lực, phản loạn, Thần linh; 2. Khổng Tử không nói những lực lượng quái lạ và loạn Thần); “Vị tri sinh, yên tri tử?” (Tạm dịch: Chưa biết chuyện sống, sao nói chuyện chết). Xưa nay cũng có người cho rằng, Khổng Tử hoàn toàn không tin vào sự tồn tại của quỷ thần. Mặc Tử – người cùng thời đại với Khổng Tử, cũng cho rằng: “Nho gia cho rằng Trời không có tri giác, quỷ thần không tồn tại, nên Trời và quỷ thần đều không vui. Điều này đủ để mất thiên hạ rồi”. Mặc Tử còn chế giễu Nho gia là “Chủ trương không có quỷ thần nhưng lại kiên trì học lễ nghi tế tự”.

Thế nhưng, Khổng Tử cũng nói: “Tế như tại, tế Thần như Thần tại” (Tạm dịch: Khi tế lễ tổ tiên, thì cung kính như tổ tiên đang ở trước mặt. Khi tế lễ Thần linh, thì thành kính như Thần linh đang có mặt). Khi tế lễ, cần phải giống như Thần thực sự đang ngồi ở đó, tế lễ như thế mới là thành kính. Vậy tại sao ông lại nói “Kính quỷ Thần nhưng tránh xa” (Kính nhi viễn chi)?

Chúng ta quay về thời đại Xuân Thu Chiến Quốc, xem xem rốt cuộc đã xảy ra điều gì, và trong hoàn cảnh lịch sử đó, thể nghiệm tâm lý trông có vẻ là mâu thuẫn này, xem nó có nguồn gốc và diễn biến thế nào.

Ngu Công vô đức, tế tự vô dụng

Trong Tả Truyện có ghi chép rằng, vào năm 655 TCN, nước Tấn mượn đường nước Ngu để tấn công nước Quắc. Đại phu nước Ngu là Cung Chi Kỳ đã khuyên can, rằng nước Ngu và nước Quắc như răng với môi, môi hở thì răng lạnh, nước Quắc bị diệt vong, thì nước Tấn cũng sẽ tiêu diệt nước Ngu. Ngu Công không cho là đúng, cho rằng nước Tấn là cùng dòng dõi với ta, sẽ không thay lòng đổi dạ. Cung Chi Kỳ nói rằng, có rất nhiều vùng đất của những gia tộc chí thân với nước Tấn cũng đã không còn tồn tại rồi. Ngu Công lại nói, đồ tế lễ của ta nhiều và sạch sẽ, Thần linh nhất định sẽ bảo hộ ta.

Cung Chi Kỳ nói với Ngu Công rằng: “Quỷ Thần không thân cận với người vì họ có đồ tế lễ nhiều, mà chỉ bảo hộ người có đức hạnh”. Ông giải thích cụ thể rằng: “Thần nghe nói, quỷ Thần không tùy tiện thân cận với bất kỳ người nào, mà chỉ bảo hộ những người có đức hạnh. Do đó, Chu Thư có viết rằng: ‘Trời không phân biệt thân sơ với con người, chỉ trợ giúp người có đức hạnh’. Chu Thư còn nói rằng: ‘Đồ tế lễ là ngũ cốc không thơm, chỉ có mỹ đức mới tỏa hương thơm’. Chu Thư cũng còn nói rằng: ‘Đồ tế lễ của mọi người không có gì khác nhau, chỉ có đồ tế lễ của người có mỹ đức thì Thần linh mới thụ hưởng’. Theo những lời này của Chu Thư, quân chủ không có đức hạnh, thì dân chúng không hòa thuận, Thần linh cũng sẽ không thụ hưởng đồ tế lễ của người đó. Nếu nước Tấn chiếm nước Ngu, và dùng mỹ đức của họ để dâng đồ tế lễ cho Thần linh, thì lẽ nào Thần linh không thụ hưởng?”

Ngu Công không nghe theo lời khuyên can của Cung Chi Kỳ, và đã nhận ngựa quý và ngọc quý mà sứ giả nước Tấn đem đến, và đồng ý yêu cầu mượn đường của nước Tấn. Cung Chi Kỳ dẫn gia tộc rời khỏi nước Ngu, và nói: “Nước Ngu không thể làm lễ lạp mùa đông năm nay rồi. Lần này nước Ngu sẽ bị diệt vong rồi, nước Tấn không cần động binh nữa rồi”. Sau đó, sau khi nước Tấn tiêu diệt nước Quắc, trên đường trở về đã thuận thế tiêu diệt luôn nước Ngu. Ngu Công đã không được Thần linh bảo hộ.

Nhà Tây Chu trước thời Xuân Thu Chiến Quốc, lễ nhạc đều hưng thịnh, đạo đức xã hội khá cao. Những việc như kính Trời tế lễ, cầu Đạo hướng Thần, mọi người đều coi là sự việc hết sức tự nhiên. Từng có sự tích là Chu Mục Vương đi tuần núi Côn Luân, qua sông Nhược Thủy gặp Tây Vương Mẫu. Sự tích này đã được ghi lại trong “Mục Thiên tử truyện”.

Đến thời Đông Chu Chiến Quốc, các quốc gia phân tranh, lễ băng nhạc hoại, lòng người không còn đôn hậu thuần phác như xưa, dục vọng như hang động không đáy, nghi thức tế lễ tuy vẫn còn, nhưng nội hàm của nó đã mất đi sự kính úy và thành kính thực sự.

Tề Hoàn Công chấp trước ham muốn quyền lực, mất đi sự bảo hộ của Thần

Thời Xuân Thu Chiến Quốc, khi mới lên ngôi, Tề Hoàn Công biết nhìn nhận và giỏi dùng người, chỉ sử dụng người hiền tài. Quản Trọng đã từng dùng tên bắn trúng ông, nhưng ông vẫn không ghi nhớ tội lỗi trước kia, mà bổ nhiệm Quản Trọng làm tể tướng. Sau này có người gièm pha, gây hại cho Quản Trọng. Tề Hoàn Công không những không nghe, mà còn càng tín nhiệm Quản Trọng hơn, tôn ông là Trọng Phụ. Quản Trọng phò tác Tề Hoàn Công, “Cửu hợp chư hầu” (Chín lần hội họp chư hầu thiết lập trật tự).

Thế nhưng, sau khi trở thành bá chủ, Tề Hoàn Công đã có cái tâm kiêu căng, dần dần phóng túng dục vọng.

Quản Trọng không phải là người bình thường. “Thái Bình quảng ký” có ghi chép rằng, Quản Trọng tháp tùng Tề Hoàn Công, từng gặp một người cao hơn 1 thước làm người dẫn đường. Quản Trọng nói, đó là con của Thần Núi. Tề Hoàn Công khen Quản Trọng thông hiểu Đạo của Thánh nhân.

Tề Hoàn Công coi trọng tế lễ và bói toán. Tề Hoàn Công muốn phong thiện Thái Sơn (nghi lễ Thiên tử tế Trời ở núi Thái Sơn), Quản Trong đã ngăn cản việc này. Đây rõ ràng là cái tâm tiếm quyền. Việc phong thiện Thái Sơn là hành vi của Thiên tử có công đức, mà Tề Hoàn Công chỉ là một chư hầu.

Quản Trong hy vọng Tề Hoàn Công buông bỏ cái tâm kiêu ngạo và tu dưỡng nội tâm. Sách “Liệt Tử – Thang vấn” có ghi chép rằng, Đại Vũ triều Hạ, Chu Mục Vương triều Tây Chu, đi tuần du phương bắc, từng đến nước Chung Bắc (Tận cùng của phương Bắc). Đó là nơi mà người người đều hướng thiện, giữa con người với nhau không có kiêu ngạo, không có tật đố, không phân biệt sang hèn, mọi người đều chung sống hòa thuận với nhau. Quản Trọng khích lệ Tề Hoàn Công hãy buông bỏ việc triều chính, để cùng ông đi đến phương Bắc, cùng nhau đi tìm nước Chung Bắc mà Đại Vũ và Chu Mục Vương đã từng đến.

Ban đầu, Tề Hoàn Công động lòng, dường như đã muốn lên đường rồi. Đại thần Thấp Bằng ngăn cản, nói rằng: “Nếu ngài rời đi, thì trên mảnh đất rộng lớn của nước Tề này, bao nhiêu là thần dân, các kho báu ở núi sông, các lễ nghi triều cống, trăm vạn binh sĩ, còn có các phi tần mỹ nữ hậu cung mà ngài yêu quý, tất cả quyền lực tối cao này, đều không còn gì nữa. Quản Trọng đã già rồi, đã hồ đồ rồi. Ngài sao lại nghe ông ta?”

Nghe những lời này, Tề Hoàn Công không buông bỏ được nữa, và đã dừng ý định cùng Quản Trọng ngao du tìm Tiên cảnh. Quản Trọng lắc đầu than rằng: “Việc này vốn không phải là điều mà Thấp Bằng có thể hiểu được. Ta chỉ sợ rằng không đi được đến nước Tiên cảnh đó, thì đến lúc đó, sự giàu có của nước Tề có gì đáng lưu luyến đâu? Cơ hội thường chỉ có 1 lần mà thôi”.

Tề Hoàn Công đã vĩnh viễn mất đi cơ hội này. Có lẽ Quản Trọng đã biết tương lai sẽ xảy ra chuyện gì, do đó đã khuyên Tề Hoàn Công viễn du đến nước Chung Bắc, để thay đổi quỹ đạo vận mệnh. Nước Chung Bắc thực ra là cảnh giới ở không gian khác, người thực lòng cầu Đạo, sau khi trải qua viễn du, chịu khổ, tìm kiếm muôn phương, thì mới đạt đến cảnh giới đó.

Nhưng Tề Hoàn Công, là vị minh chủ đầu tiên của thời Xuân Thu Chiến Quốc, lại không ngộ được huyền cơ này, và đã bỏ lỡ cơ duyên. Tề Hoàn Công mê đắm quyền thế chốn nhân gian, sau khi Quản Trọng qua đời, Tề Hoàn Công bị gian thần xây bức tường cao giam ông trong cung, không ra ngoài được, bị bỏ đói không có đồ ăn. Khi ông biết được cái kết cục này, ông đã vô cùng hối hận vì đã không nghe lời Quản Trọng, và đã dùng vải quất chặt đầu nghẹt thở mà chết. Sau khi chết 11 ngày, thi thể ông bị giòi bọ ăn, đến khi giòi bọ bò ra ngoài cửa theo khe cửa, thì mọi người mới biết là Tề Hoàn Công đã chết. 67 ngày sau, mới làm lễ chôn cất ông.

Thái độ của Khổng Tử về việc “con người sau khi chết có tri giác hay không”

Đây là sự việc xảy ra vào thời Xuân Thu Chiến Quốc, Khổng Tử sống trong thời đó, đã cảm nhận chân thực toàn bộ quá trình lễ băng nhạc hoại. Lễ nghi tế Thần vẫn còn, nhưng sự thành kính trong lễ nhạc đối với Thần và Thiên Đạo đã mờ nhạt rồi. Khi cơ duyên nâng cao đạo đức, tu chân hướng Đạo đến, có người lại không biết trân quý, chìm đắm trong quyền thế và dục vọng, không thể tự thoát ra được.

Do đó, Khổng Tử nhận thức được rằng, cứ khư khư duy trì lễ nhạc cũ thì cũng không thể thực hiện được nữa rồi, những nghi thức bề mặt không thể ước thúc được cái tâm con người. Làm thế nào khiến lòng người tự sáng tỏ, đạo đức tự xác lập, đã trở thành căn bản của việc Khổng Tử đề xướng Nho học.

Do đó, trong vấn đề có tin Thần hay không, Khổng Tử giữ thái độ gần như là im lặng. Trong Thuyết Uyển có đề cập rằng, Tử Cống hỏi Khổng Tử: “Con người sau khi chết có ý thức hay không?”. Khổng Tử nói: “Nếu ta nói người chết có ý thức, e rằng những con cháu có hiếu sẽ từ bỏ mạng sống mà đi theo người chết. Nếu ta nói người chết không có ý thức, thì e rằng những con cháu bất hiếu sẽ vứt bỏ mà không an táng. Con muốn biết người chết có ý thức hay không, thì sau khi chết con sẽ tự biết, vẫn còn chưa muộn”. Con người sau khi chết đi về đâu? Có không gian khác hay không?

Lời kết

Nói tóm lại, Khổng Tử “tránh nói quỷ Thần”, là để dẫn dắt con người tu đức, chứ không phải là mê tín hay là không tin. Khổng Tử không phải là người vô Thần, không phải là không tin quỷ Thần, mà là cho rằng “tu hành” mới là chứng nhận tư cách để con người được Thần linh bảo hộ.

Ý nghĩa của “Kính quỷ Thần nhưng tránh xa” là, về vấn đề quỷ Thần, thì tin vào sự tồn tại của quỷ Thần, tôn kính sự uy nghi của quỷ Thần, nhưng không muốn con người chú ý vào quỷ Thần, mà không chú ý đến tu dưỡng đạo đức.

Bản quyền © 1999-2026 Minghui.org. Mọi quyền được bảo lưu.

Bản tiếng Hán: https://www.minghui.org/mh/articles/2026/3/25/508089.html